Tag Archives: Xhosa

Blogposts as mini-memoires (of ’n greep op penisse)

Standaard

Wat begin het as ‘n plek op die web waar ek Xhosa- en Lewensoriënteringlesse kon post, het hierdie wordpress-ruimte stelselmatig vervorm tot ‘n reeks outobiografiese refleksies.

Interessant hoeveel staaltjies span uit frustrasies oor studenteleierskap; ek het dit nie verwag nie.

As ‘n memoire gedefiniëer word as ‘n greep uit jou lewe wat jy beskryf, oor reflekteer en aan ander kommunikeer, dan, vermoed ek, is hierdie blog inderdaad dít: ‘n hoop asinchroniese memoires uit my groeiende verlede.

Soms post ek bloot vetkrytsketse; dit het ook sy plek.

Maar dit is interessant om te sien waaroor ek als aan’t skryf is, en te wonder hoekom ek gedryf sou wees om dit te doen – wátter dinge my aanraak en dwing om iets wat eintlik net ‘n vlugtige gebeurtenis was, in my gedagtes te verleng.

Ek is bly ek doen dit; om die tyd te vat om dít wat ég is (vir my), te probeer verwoord… dit leer my ‘n rustigheid aan.  En maak my bewus van my feilbaarheid; my naïewe idealisme soms, en my eiewyse arrogansie.

Ek voel ek leer meer wanneer ek oor ‘n gebeurtenis reflekteer.

>>

Maar ‘n blog genaamd “mnr.muller en sy virtuele chalkboard” kom soms verkeerd aan ander oor, het ek besef.

Die meeste mense se konnotasie aan wie en wat ‘n onderwyser is, verskil van myne.  Hulle sien ‘n onderwyser as die een wat voor staan in die klas met ‘n lat en ‘n les; ‘n prediker van die weg, die waarheid en die eksamenvraestel.  Met die swartbord ‘n altaar waarop heilige koeie gegiet word; die bordkryt alleenlik in die onderwyser se hand.

Dit is allermins die tipe onderwyser wat ek was.

Ek het nie voor by ‘n swartbord gestaan nie, maar in die biblioteek, met losstaande turkoois-tafels en losstaande stoele, selfs rusbanke in die “klas”.  My witbord was op wieletjies, en die kleurpenne in almal se hand.  Vir ‘n Xhosa-les oor liggaamsdele, deel ek ‘n swemgala-foto uit met pyle wat wys na leerders se kop, oë, neus, maag, bene, skouers, knieë; ek deel woordeboeke uit in die klas, en laat hulle self die woorde opsoek en inskryf; dan sit ek tussen hulle en por hulle aan om maniere te vind hoe om dié nuwe woorde te memoriseer: leer hulle die vaardigheid aan om assosiasies te tref, om te leer.  “Iliso” (oë) sê Chris, herinner hom aan die “Elize”, een van die karakters in hulle Afrikaanse voorgeskrewe boek, wat swaksiende is: Briljant!  Party interpreteer dat die pyl wys na ‘n elmboog, die ander ene soek “voorarm” op.

En só leer ek ook.  Konstant in gesprek met woerelende leerders; elkeen met ‘n eie kennisvlak, vrae, persepsies en wanpersepsies, ervaringe, wysheid en inslag tot geluk.  Ons daag mekaar uit; ‘n graad 9 seun soek die Xhosa-woord op vir “penis” en skryf dit op sy papier en die witbord neer, met ‘n pyl wat hy na die seun se boardshorts trek.  Ons lag en besef “umthondo” is dalk van “-thanda” (-hou van/-lief wees) afgelei, ‘n koppeling wat hy nou kwalik sal vergeet.  (Later daardie dag roep die skoolhoof my in: een van die vroue-leerders se ouer het gebel oor onwelvoeglike woordgebruik in die klas.)

>>

‘n Week of so gelede nooi die einste “umthondo”-oudleerder, nou ‘n eerstejaarstudent, my oor na sy universiteitskoshuis, wat ook eertyds my oudkoshuis was.  Ek het hom ‘n ekstra oranje knopie gevat, baie gepas omdat hy syne juis vroeër die vorige week verloor het.  (Die knopies dra hulle vir ‘n kort tyd om mekaar op kampus te kan uitken; ‘n slim simbool waarmee jy ‘n sin van eenheid kan skep, al is almal ooglopend anders aangetrek.)

Vir my, wat graag met jongmense werk – en my kort tyd by my oudskool soms verlang – was dit heerlik om sy interpretasies van die werklikheid te kon aanhoor, en oudergewoonte uitdaag.

Miskien sal ek daarom nie vertel hoe die onderprim, vir wie ek toe in die koshuisgang raakgeloop en vriendelik gegroet het, my agterdogtig aangekyk het en ‘n tree terug gegee het nie, nie noem hoe die inwonende hoof my kort daarná kom opsoek het in die quad en gevra het dat ek in die toekoms my eerder eers by hom moet aanmeld nie; laat ek eerder vergeet hoe die primarius hande-voor-sy bors bly staan het toe ek hom ‘n stukkie koue waatlemoen aanbied.  Vir my is hulle nog kwaad oor ek durf kritiek lewer. Durf reflekteer oor praktyke wat vir hulle heilig is.

>>

Welke klaskamer-atmosfeer jy ook al wil skep, oop vir kritiek en gesprek; nie almal geniet dié vryhede nie.  Soms is dit intimiderend om op die witbord te kan skryf – deel te neem aan die koei se slag.  ‘n Hand op te steek; van iemand te verskil.  (Sê nou maar net die afgeslagte koeie was nooit heilig nie?)

>>

Umthondo is ‘n mooi woord, deels vanweë my moontlik-verkeerde assosiasie met “-thanda”.  Maar ook omdat dit ‘n greep uit my lewe uit oproep, van ‘n jonger ek wat dit kon waag om die leerplan oop te gooi vir verrassings en vermanings en pret.

‘n Woord waarmee jy verskillende grepe se drade saam kan trek, pun intended.

Kyk, hy is skadeloos, wees hom tog genadig.

>>

Xhosa #8 – Toets jou kennis!

Standaard

xhosa_seuntjie_iiEk het lanklaas ‘n Xhosa-les gepost.

Laas  het ons op naamwoorde gefokus, spesifiek die Xhosa-woorde vir liggaamsdele.

In Xhosa #6 het ek die volgende Xhosa-naamwoorde gegee: kop, nek, been, voete, knie, borskas, hare, hand, hemde, broeke en atlete.

In Xhosa #7 het jy nog woorde gekry: oog, mond, tand, neus, ken, wenkbrou, onderarmholte, maag, tepel en liggaam.

Hoe het jy te werk gegaan om dié nuwe woorde te onthou?  En hoe suksesvol was jy?  Kan jy die volgende woorde na Afrikaans vertaal:

ikhwapha, umlomo, umlenze, impumlo, isilevu, iinyawo, ingono, iihempe, iibhulukhwe, isifuba, iliso, ababaleki, idolo, intamo, intloko, iinwele, ushiyi, izinyo, isandla, isusu, umzimba…?

Indien nie, moet ons fokus op onthou-vaardighede en hoe om nuwe woorde aan te leer.  Daarvoor moet ons weet hoe om ons hele brein in te span vir die oor-en-weer onthou-proses.

Hoeveel woorde kon jy sedert laas les onthou?  Het jy volpunte?  Is daar woorde wat jou makliker bygebly het?  Hoekom?

Xhosa #7 – nog naamwoorde

Standaard

Dis tricky om vreemde woorde van ‘n nuwe taal te leer.  Ons begin met naamwoorde van liggaamsdele sodat jy self aan jou neus kan vat, die woord daarvoor hardop kan sê, die woord kan neerskryf en dit met assosiasies kan probeer onthou.  Haha, speel gerus simpel simon met jouself!

Leer lekker hard – hierdie woorde en Xhosa #6 s’n.  Die volgende les, Xhosa #8, gaan jou kennis toets!

intloko nobuso

Xhosa #4

Standaard

Vraagsinne 

Hierdie Xhosa-les is ‘n lekker kort ene.  Onthou, ons sal nog baie op woordeskat moet fokus hierna, om genoeg naamwoorde en werkwoorde te hê om sinne mee te kan bou, én ons sal nog ‘n hele klompie taalreëls ook stelselmatig moet aanleer.

Ons weet bv. dat al die naamwoorde in Xhosa in verskillende klasse is, en dat dit nogals bepaal hoe die res van ‘n sin gaan lyk (want elke naamwoordklas het sy eie skakels).

Maar bogenoemde stuff gaan ons binnekort tema-vir-tema deurdraf.  Laat ons nou eers die derde tipe sin wat ‘n mens kan maak, bespreek.  Die eerste tipe was 1. Bevelsinne, die tweede tipe sin was 2. Stelsinne (seker die algemeenste sinsbouvorm), en vandag bespreek ons 3. Vraagsinne.

‘n Vraagsin het ‘n vraagteken aan die einde!  So eenvoudig soos dit:

  • Uyafunda?    Leer jy/hy/sy?    [klem op die léér]
  • Ndifunda?    Leer ek?    [klem op die ék]
  • Indoda ihamba?  Stap die man?
  • Libaleka ihashe?    Hardloop die perd?  [Dieselfde as: Ihashe libaleka?]

Let ‘n paar dingetjies op:

  1. Die -ya- wat voor die werkwoord gebruik word, skuif die klem na die werkwoordsgedeelte van die vraag (of die stelsin for that matter).
  2. Die volgorde waarin die onderwerp, voorwerp en werkwoord gebruik word, is glad nie so belangrik in Xhosa (as in Afrikaans of Engels) nie.  (Omdat naamwoorde in klasse gedeel is, weet ‘n mens dadelik watter woord “gekoppel” word aan die werkwoord (d.w.s. wie die aksie uitvoer), want daardie naamwoordklas se onderwerpskakel word as voorvoegsel met die werkwoord verbind: Lihamba?    Loop dit?    [iets in die li- klas, in hierdie geval, waarskynlik dan nou die ihashe    perd].
  3. ‘n Mens kan ‘n kort, losstaande woordjie: na  gebruik om die vraag-wees van ‘n vraag te beklemtoon.  Haha, ons kan eintlik dit vertaal na: “?”.  Soos in Afrikaans en Engels, gaan ‘n mens se stemtoon op aan die einde van ‘n sin as ‘n mens ‘n vraag vra.  Hierdie na    ?  help ‘n mens om daai stemstyging uit te voer.

Raait.  Obviously is daar baie vrae wat ‘n mens kan vra.  En nes Afrikaans en Engels dedicated vraagwoorde het, het Xhosa ook.  Leer bietjie die volgende:

  • -bani…?    wie…?
  • kutheni…?    hoekom?
  • -phi…?    waar?
  • ntoni…?   wat?

Probeer nou hierdie volgende sinne vertaal:

  1. Iphi indoda na?
  2. Stap jy?
  3. Hardloop die atleet?
  4. Kutheni umfundi ukhaba umbaleki?
  5. Bayafunda ntoni?

Sterkte!  Het jy enige vrae oor vraagsinne?  Vra gerus!

Xhosa #1

Standaard

Om ‘n nuwe taal te leer, is ‘n uitdaging.  Dit is nie noodwendig moeilik nie, maar dit verg ‘n bietjie wilskrag en deursettingsvermoë.

Elke taal het ‘n

  1. woordeskat en
  2. taalreëls

As jy genoeg woorde ken en ‘n paar van die taalreëls begryp, behoort jy vinnig genoeg die taal te kan baasraak.

Dan is daar ook 3. uitspraak.  Maar moenie worry nie, alhoewel van die klanke helemal vreemd klink, is die uitspraak in Xhosa oor die algemeen baie maklik: amper elke tweede letter is ‘n klinker, en die paar klapklanke sal jy binnekort aanleer.  Waar daar twyfel is oor hoe ‘n woord uitgespreek word, sal ek tussen krulhakies: {} ‘n kort verduideliking gee.

TAAL #1 

Naamwoorde vs werkwoorde

In Afrikaans en Engels is ons van kleins af geleer dat elke sin ‘n werkwoord moet hê.  Vir ‘n sin om ‘n sin te wees, moet daar ‘n doen-woord wees, ‘n aksie: “Hardloop!” of “Ek skop die bal.”  In Xhosa is dit ook die geval, maar ‘n interessante kenmerk is dat die naamwoorde (die dinge) eintlik ‘n meer bepalende rol in elke sin speel.  Daarom, wanneer ons woordeskat aanleer, wil ek graag hê dat jy elke keer ‘n onderskeid moet tref tussen die naamwoorde wat jy leer, en die werkwoorde.

WOORDE #1

Leer vandag die volgende werkwoorde (jy sal binnekort leer hoekom elke werkwoord met ‘n weglatingstreep “-” vooraf geskryf word):

  1. -funda  leer of lees  {die “u” klink soos “oe”, d.w.s. foen-da}
  2. -hamba  loop, stap
  3. -baleka  hardloop
  4. -khaba  skop  {ignoreer vir eers die “h” t.o.v. die uitspraak.  Kaa-ba}
  5. phila  leef  {die “ph” word soos ‘n “p” uitgespreek.  Dit klink dus soos pie-la}
  6. -qhuba  bestuur, soos om ‘n motor te bestuur  {die “q” is ‘n kenmerkende Xhosa klapklank.  Plaas jou tong teen jou verhemelte en laat hom pop soos ‘n vonkelwynprop klink wat uitskiet.  k!oe-ba}

Naamwoorde:

  1. umfundi  leerder of leser
  2. umhambi  loper, stapper of reisiger
  3. uhambo  reis, uitstappie
  4. umbaleki  atleet (oftewel hardloper)
  5. ukukhaba  om te skop  (“to kick” of “kicking”)
  6. impilo  gesondheid  [LW: die “h” van “phila” val weg a.g.v. die “m”]
  7. umqhubi  bestuurder
  8. ukuqhuba  om te bestuur

Leer ook die volgende voornaamwoorde:

  1. ndi-  ek
  2. u-  jy
  3. u-  hy/sy
  4. si-  ons
  5. ni-  julle
  6. ba-  hulle

Ons is amper gereed om sinne te maak, maar hokaai vir eers.  Hierdie is jou eerste les, sorg eers dat jy die woorde hierbo mooi onthou.  Probeer om dadelik assosiasies te maak, bv. -phila {pie-la} behoort jou aan iets te laat dink wat jy maklik met “leef” kan assosiëer 😉