Xhosa #8 – Toets jou kennis!

Ek het lanklaas ‘n Xhosa-les gepost.

Laas  het ons op naamwoorde gefokus, spesifiek die Xhosa-woorde vir liggaamsdele.

In Xhosa #6 het ek die volgende Xhosa-naamwoorde gegee: kop, nek, been, voete, knie, borskas, hare, hand, hemde, broeke en atlete.

In Xhosa #7 het jy nog woorde gekry: oog, mond, tand, neus, ken, wenkbrou, onderarmholte, maag, tepel en liggaam.

Hoe het jy te werk gegaan om dié nuwe woorde te onthou?  En hoe suksesvol was jy?  Kan jy die volgende woorde na Afrikaans vertaal:

ikhwapha, umlomo, umlenze, impumlo, isilevu, iinyawo, ingono, iihempe, iibhulukhwe, isifuba, iliso, ababaleki, idolo, intamo, intloko, iinwele, ushiyi, izinyo, isandla, isusu, umzimba…?

Indien nie, moet ons fokus op onthou-vaardighede en hoe om nuwe woorde aan te leer.  Daarvoor moet ons weet hoe om ons hele brein in te span vir die oor-en-weer onthou-proses.

Hoeveel woorde kon jy sedert laas les onthou?  Het jy volpunte?  Is daar woorde wat jou makliker bygebly het?  Hoekom?

Xhosa #7 – nog naamwoorde

Dis tricky om vreemde woorde van ‘n nuwe taal te leer.  Ons begin met naamwoorde van liggaamsdele sodat jy self aan jou neus kan vat, die woord daarvoor hardop kan sê, die woord kan neerskryf en dit met assosiasies kan probeer onthou.  Haha, speel gerus simpel simon met jouself!

Leer lekker hard – hierdie woorde en Xhosa #6 s’n.  Die volgende les, Xhosa #8, gaan jou kennis toets!

Xhosa #6 – umzimba

Soos jy in die eerste Xhosa-les gelees het, is naamwoorde (dinge) in Xhosa baie belangrik.  Vandag kan jy elf nuwe naamwoorde leer.  Probeer om assosiasies te tref – skryf die woord uit, teken ‘n prentjie, en vryf jou knieskyf terwyl jy  idolo  hardop sê.  Sterkte!

Xhosa #5

Gou weer tyd vir ‘n Xhosa-les!

‘n Mens moet darem kan hallo en koebaai sê in enige taal - ook in Xhosa.  Nou destyds toe die boere daarso by die xhosa’s aangekom het, en almal nog vreedsaam aan weerskante van die rivier gebly het, het die Xhosa’s ‘n snaakse sêding van daardie Afrikaanse omies oorgeneem – die gebruik om, tesame met ‘n handwuif, vir iemand “môre” te sê.

• Môre Jan    Molo Jan
• Môre Piet    Molo Piet
• Môre Xolisa    Molo Xholisa

Haha, maklik nè?  Die wonder van kruisbestuiwing, darem!  Hierdie idee van  Molo!  wat Hallo! vir een mens beteken, het daartoe gelei dat goeiedag vir meer as een mens  Moloni!    Hallo, julle!  (kyk Xhosa #2) geword het.  Hierdie  Moloni  het geassimileer tot Molweni  wat vandag Hallo (vir meer as een mens) beteken.   {Sê ‘n paar keer  moloni  hardop, en vergelyk dit met  molweni.  Laasgenoemde sê definitief makliker en vorm lekkerder in die mond.}

• Môre Jan en Piet!    Molweni Jan noPiet!
• Hallo leerders!    Molweni bafundi!    [leerders = abafundi, maar die eerste letter val weg as iemand direk aangespreek word.  So ook is Jan eintlik in die u-klas, d.w.s   uJan]

Die werkwoord -phila  ken julle mos.  Dit beteken “leef”.  Jy ken ook die vraagwoord  njani…?  wat hoe…? beteken.  As jy wil vra: “Hoe gaan dit met jou?” sal jy in Xhosa vra “Leef jy nog?” of “Hoe is dit?” (“Hoezit?”):

• Usaphila?    Leef jy nog?  [Letterlik vertaal: Jy nog leef?]
• Kunjani?    Dit is hoe?  [Die Ku-  is 'n algemene "Dit is..."]

Om te antwoord hierop is maklik… maar jy kan self indink dat daar in elke taal ‘n klomp variasies is om elke denkbare gemoedstoestand te beskryf.  Hey, nee ou, dit gaan so-so.  Jis, goed man, en jy?  Wragtag, kakker kan dit nie vandag nie.  Die lys is legio.

‘n Baie standaard antwoord in Xhosa is om te sê:

• Hayi, ndisaphila, enkosi!    Nee, ek leef nog, dankie!

Gaan soek ‘n paar Xhosa-sprekendes op hierdie week en kyk of jy vertalings vir die ag speech bubbles in die .jpg file hierbo in die hande kan kry!

• Hamba kakuhle!    Mooi loop!  (d.w.s.  Totsiens)

Xhosa #4

Vraagsinne 

Hierdie Xhosa-les is ‘n lekker kort ene.  Onthou, ons sal nog baie op woordeskat moet fokus hierna, om genoeg naamwoorde en werkwoorde te hê om sinne mee te kan bou, én ons sal nog ‘n hele klompie taalreëls ook stelselmatig moet aanleer.

Ons weet bv. dat al die naamwoorde in Xhosa in verskillende klasse is, en dat dit nogals bepaal hoe die res van ‘n sin gaan lyk (want elke naamwoordklas het sy eie skakels).

Maar bogenoemde stuff gaan ons binnekort tema-vir-tema deurdraf.  Laat ons nou eers die derde tipe sin wat ‘n mens kan maak, bespreek.  Die eerste tipe was 1. Bevelsinne, die tweede tipe sin was 2. Stelsinne (seker die algemeenste sinsbouvorm), en vandag bespreek ons 3. Vraagsinne.

‘n Vraagsin het ‘n vraagteken aan die einde!  So eenvoudig soos dit:

• Uyafunda?    Leer jy/hy/sy?    [klem op die léér]
• Ndifunda?    Leer ek?    [klem op die ék]
• Indoda ihamba?  Stap die man?
• Libaleka ihashe?    Hardloop die perd?  [Dieselfde as: Ihashe libaleka?]

Let ‘n paar dingetjies op:

1. Die -ya- wat voor die werkwoord gebruik word, skuif die klem na die werkwoordsgedeelte van die vraag (of die stelsin for that matter).
2. Die volgorde waarin die onderwerp, voorwerp en werkwoord gebruik word, is glad nie so belangrik in Xhosa (as in Afrikaans of Engels) nie.  (Omdat naamwoorde in klasse gedeel is, weet ‘n mens dadelik watter woord “gekoppel” word aan die werkwoord (d.w.s. wie die aksie uitvoer), want daardie naamwoordklas se onderwerpskakel word as voorvoegsel met die werkwoord verbind: Lihamba?    Loop dit?    [iets in die li- klas, in hierdie geval, waarskynlik dan nou die ihashe    perd].
3. ‘n Mens kan ‘n kort, losstaande woordjie: na  gebruik om die vraag-wees van ‘n vraag te beklemtoon.  Haha, ons kan eintlik dit vertaal na: “?”.  Soos in Afrikaans en Engels, gaan ‘n mens se stemtoon op aan die einde van ‘n sin as ‘n mens ‘n vraag vra.  Hierdie na    ?  help ‘n mens om daai stemstyging uit te voer.

Raait.  Obviously is daar baie vrae wat ‘n mens kan vra.  En nes Afrikaans en Engels dedicated vraagwoorde het, het Xhosa ook.  Leer bietjie die volgende:

• -bani…?    wie…?
• kutheni…?    hoekom?
• -phi…?    waar?
• ntoni…?   wat?

Probeer nou hierdie volgende sinne vertaal:

1. Iphi indoda na?
2. Stap jy?
3. Hardloop die atleet?
4. Kutheni umfundi ukhaba umbaleki?
5. Bayafunda ntoni?

Sterkte!  Het jy enige vrae oor vraagsinne?  Vra gerus!

Xhosa #3

Stelsinne 

Naamwoorde in Xhosa is belangrik.  Dit sien ons sodra ons stelsinne skryf.

Elke “ding” of “mens” (elke naamwoord dus) in Xhosa is in ‘n spesifieke naamwoordklas.  umfundi    leerder,  en  umbaleki    atleet,  is in die um-  naamwoordklas.  MAAR  indoda    man, en  ihashe    perd,  is onderskeidelik in die i- en li- naamwoordklasse.

Wanneer ons stelsinne in Xhosa maak, moet ons oplet in watter naamwoordklas die onderwerp (van die sin) is, sodat ons die regte onderwerpskakel voor die werkwoord kan aanlas:

• Umfundi uyahamba.    Die leerder hy loop.  [die -ya- dui teenwoordige tyd aan]
• Umhambi uyaqhuba.    Die atleet hy bestuur.
• Indoda iyahamba.    Die man hy loop.
• Ihashe liyabaleka.    Die perd hy hardloop.

Miskien, as jy bogenoemde sinne lees, verstaan jy nou hoekom die Afrikaans wat moedertaal Xhosa-sprekendes praat, dikwels die “oortollige” voornaamwoord (“hy”) bevat.

Let ook op dat daar m.b.t. die Xhosa voornaamskakels, geen onderskeid tussen hy of sy getref word nie:

• Ndiyahamba.    Ek loop.
• Uyahamba.    Jy of Hy/Sy loop.
• Siyabaleka.    Ons hardloop.
• Niyafunda.    Julle lees/leer.
• Bayaqhuba.    Hulle bestuur.

Probeer nou die volgende sinne vertaal:

1. Siyatya.
2. Julle hardloop.
3. Die man bestuur.
4. Die perd leef.
5. Umbaleki uyakhaba.

(Die vertalings sal later in die comments gepost word.)

Xhosa #2

Hierdie blog-les gaan oor sinne-skep in Xhosa (‘n deel van taalkunde wat Sintaksis genoem word).

Elke taal het verskillende tipe sinne:

1. Bevelsinne    Hamba!    Loop!    Hambani!    Loop, julle!
2. Stelsinne    Umfundi uyahamba.    Die leerder loop.
3. Vraagsinne    Umfundi uhamba na?    Loop die leerder?

Al die bogenoemde sinne is in die teenwoordige tyd.

1.  Bevelsinne

As ‘n mens bevelsinne van naderby bekyk, dan sien ‘n mens dat jy – as jy vir een mens ‘n opdrag wil uitroep – bloot die werkwoord netso gebruik:    Baleka!    Hardloop!,  Phila!    Leef!,    Khaba!    Skop!.  Dis maklik.  As die werkwoord net een lettergreep kort is, soos -tya  wat “eet”, of -za wat “kom” beteken, dan gebruik ‘n mens ‘n Yi- vooraan die werkwoord om dit ‘n opdrag te maak:    Yitya!    Eet!

As jy vir meer as een persoon ‘n opdrag uitroep, voeg jy die agtervoegsel -ni wat “julle” beteken, aan:    Balekani!    Hardloop, julle!,    Philani!    Leef, julle!,    Khabani!    Skop, julle!.    Die kort enkellettergrepige werkwoorde, wat ‘n Yi-  vooraan moet kry, se meervoudsvorm werk dieselfde:  Yityani!    Eet, julle!,    Yizani!    Kom, julle!

Stelsinne en vraagsinne behandel ons ‘n volgende keer.

Skryf die volgende bevelsinne in Xhosa:

1. Leer, julle!
2. Bestuur!
3. Kom!
4. Bestuur, julle!

Watter ander bevelsinne wil jy in Xhosa kan sê?

Xhosa #1

Om ‘n nuwe taal te leer, is ‘n uitdaging.  Dit is nie noodwendig moeilik nie, maar dit verg ’n bietjie wilskrag en deursettingsvermoë.

Elke taal het ‘n

1. woordeskat en
2. taalreëls

As jy genoeg woorde ken en ’n paar van die taalreëls begryp, behoort jy vinnig genoeg die taal te kan baasraak.

Dan is daar ook 3. uitspraak.  Maar moenie worry nie, alhoewel van die klanke helemal vreemd klink, is die uitspraak in Xhosa oor die algemeen baie maklik: amper elke tweede letter is ‘n klinker, en die paar klapklanke sal jy binnekort aanleer.  Waar daar twyfel is oor hoe ‘n woord uitgespreek word, sal ek tussen krulhakies: {} ’n kort verduideliking gee.

TAAL #1 

Naamwoorde vs werkwoorde

In Afrikaans en Engels is ons van kleins af geleer dat elke sin ‘n werkwoord moet hê.  Vir ‘n sin om ‘n sin te wees, moet daar ‘n doen-woord wees, ‘n aksie: “Hardloop!” of “Ek skop die bal.”  In Xhosa is dit ook die geval, maar ‘n interessante kenmerk is dat die naamwoorde (die dinge) eintlik ‘n meer bepalende rol in elke sin speel.  Daarom, wanneer ons woordeskat aanleer, wil ek graag hê dat jy elke keer ’n onderskeid moet tref tussen die naamwoorde wat jy leer, en die werkwoorde.

WOORDE #1

Leer vandag die volgende werkwoorde (jy sal binnekort leer hoekom elke werkwoord met ‘n weglatingstreep “-” vooraf geskryf word):

1. -funda  leer of lees  {die “u” klink soos “oe”, d.w.s. foen-da}
2. -hamba  loop, stap
3. -baleka  hardloop
4. -khaba  skop  {ignoreer vir eers die “h” t.o.v. die uitspraak.  Kaa-ba}
5. -phila  leef  {die “ph” word soos ‘n “p” uitgespreek.  Dit klink dus soos pie-la}
6. -qhuba  bestuur, soos om ‘n motor te bestuur  {die “q” is ‘n kenmerkende Xhosa klapklank.  Plaas jou tong teen jou verhemelte en laat hom pop soos ‘n vonkelwynprop klink wat uitskiet.  k!oe-ba}

Naamwoorde:

1. umfundi  leerder of leser
2. umhambi  loper, stapper of reisiger
3. uhambo  reis, uitstappie
4. umbaleki  atleet (oftewel hardloper)
5. ukukhaba  om te skop  (“to kick” of “kicking”)
6. impilo  gesondheid  [LW: die "h" van "phila" val weg a.g.v. die "m"]
7. umqhubi  bestuurder
8. ukuqhuba  om te bestuur

Leer ook die volgende voornaamwoorde:

1. ndi-  ek
2. u-  jy
3. u-  hy/sy
4. si-  ons
5. ni-  julle
6. ba-  hulle

Ons is amper gereed om sinne te maak, maar hokaai vir eers.  Hierdie is jou eerste les, sorg eers dat jy die woorde hierbo mooi onthou.  Probeer om dadelik assosiasies te maak, bv. -phila {pie-la} behoort jou aan iets te laat dink wat jy maklik met “leef” kan assosiëer